نقد و بررسی برخی ادلة قرآنی مخالفان مشروعیت الهی امامت و حاکمیت دینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه قرآن پژوهی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه

چکیده

مخالفان مشروعیّت الهی امامت و حاکمیت دینی در کنار ادله دیگر، به برخی ادله قرآنی استناد کرده‌‌اند که این ادله در سه دلیل اصلی با تبیین‌های مختلف آن قابل تحلیل و بررسی است؛ حق الناس بودن امامت از جمله ادله این دیدگاه است که به چهار مضمون قرآنی زیر مستند شده‌است: خطابات قضایی و حقوقی به عامة مردم، قیام مردم به قسط به عنوان فلسفة رسالت و نبوت، تفکیک نبوت الهی از فرمان‌روایی مردم و رسالت ابلاغی پیامبران. دومین دلیل دیدگاه مزبور مشروعیّت بخشی به رأی مردم در قرآن است که به چهار دسته از آیات شامل آیات مشاوره و شوری، آیات بیعت، آیات مستند حجیت اجماع، و آیات اطاعت از اولی‌الامر استناد یافته‌است. سومین دلیل این دیدگاه نیز تفاوت اصطلاحی مفهوم قرآنی «حکم» با مفهوم عرفی سیاسی آن است. تحلیل و بررسی این ادله به روش استنباط و استظهار قرآنی، ناتمام بودن آنها را در اثبات نتایج مورد ادعا نشان می‌دهد. 

کلیدواژه‌ها


ﻣﻨﺎﺑﻊ و ﻣĤﺧﺬ . ﮐﺮﯾﻢ ١ ﻗﺮآن . . ﺑﯽ ٢ اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ، اﺣﻤﺪ). .( ﺗﺎ اﻟﻨﺒﻮﯾﻪ ﻣﻨﻬﺎج اﻟﺴﻨﺔ . .ﺑﯿﺮوت :ﻧﺸﺮ ﻣﮑﺘﺒﺔ اﻟﺮﯾﺎض اﻟﺤﺪﯾﺜﻪ ٣. ). . .(اﻟﻤﻘﺪﻣﻪ ١٩٧٨ اﺑﻦ ﺧﻠﺪون، اﺑﻮزﯾﺪ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ .ﺑﯿﺮوت :دار اﻟﻘﻠﻢ ٤. ). .(اﻟﺘﻨﻮﯾﺮ ١٤٢٠ ﺪﻃﺎهﺮّ اﺑﻦ ﻋﺎﺷﻮر، ﻣﺤﻤ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﺘﺤﺮﯾﺮ و . .ﺑﯿﺮوت :ﻣﺆﺳﺴﻪ اﻟﺘﺎرﯾﺦ اﻟﻌﺮﺑﯽ ٥. ). .(اﻟﻌﺮب ١٤٠٨ ﺪ ﺑﻦ ﻣﮑﺮم ّ اﺑﻦ ﻣﻨﻈﻮر، ﻣﺤﻤ ﻟﺴﺎن . .ﺑﯿﺮوت :دار إﺣﯿﺎء اﻟﺘﺮاث اﻟﻌﺮﺑﯽ ٦. ). .(اﻟﮑﺮﯾﻢ ١٤٢٨ اراﮐﯽ، ﻣﺤﺴﻦ ﻧﻈﺮﯾﻪ اﻟﻨﺺ ﻋﻠﯽ اﻻﻣﺎﻣﻪ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن .ﻗﻢ :اﻟﻤﺠﻤﻊ اﻟﻌﺎﻟﻤﯽ ﻷهﻞ .اﻟﺒﯿﺖ ٧. ). .(اﻻﻣﺮ ١٤١٦ ﺪ ﻣﻬﺪی ّ آﺻﻔﻲ، ﻣﺤﻤ وﻻﯾﺔ . .ﻗﻢ :اﻟﻤﺮﮐﺰ اﻟﻌﺎﻟﻤﻲ ﻟﻠﺒﺤﻮث و اﻟﺘﻌﻠﯿﻢ اﻻﺳﻼﻣﻲ ٨. ). .(آﺧﺮ اﻧﺒﯿﺎء ١٣٧٧ ﺑﺎزرﮔﺎن، ﻣﻬﺪی ت و ﺧﺪا هﺪف ﺑﻌﺜﺖ ﺗﻬﺮان . . :ﺧﺪﻣﺎت ﻓﺮهﻨﮕﯽ رﺳﺎ . ﺑﯽ ٩ .( ).ﺪﺟﻮادّ ﺑﻼﻏﻲ، ﻣﺤﻤ ﺗﺎ اﻟﻘﺮآن آﻻء اﻟﺮﺣﻤﺎن ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ . .ﺑﯿﺮوت :دار إﺣﯿﺎء اﻟﺘﺮاث اﻟﻌﺮﺑﯽ ١٠. ). .(اﻟﻤﻘﺎﺻﺪ ١٤٠٩ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﻲ، ﺳﻌﺪاﻟﺪﯾﻦ ﺷﺮح . .ﻗﻢ :ﺷﺮﯾﻒ رﺿﻲ ١١. ). .(ﺣﮑﻮﻣﺖ ١٩٩٥ ﺣﺎﺋﺮی ﯾﺰدی، ﻣﻬﺪی ﺣﮑﻤﺖ و . .ﻟﻨﺪن :ﺷﺎدی ١٢. ). .(اﻟﺸﯿﻌﻪ ١٤١٢ ﺪّ ﻋﺎﻣﻠﻲ، ﻣﺤﻤ ّﺣﺮ وﺳﺎﯾﻞ اﻟﺒﯿﺖ .. .ﻗﻢ :ﻣﺆﺳﺴﺔ آل ١٣. ). .(اﺳﻼم ١٣٦٤ ﺣﺴﯿﻨﯽ ﺣﺎﺋﺮی، ﺳﯿﺪ ﮐﺎﻇﻢ ﺑﻨﯿﺎن ﺣﮑﻮﻣﺖ در .ﺗﻬﺮان :وزارت ارﺷﺎد اﺳﻼﻣﯽ، اداره ﮐﻞ اﻧﺘﺸﺎرات و ﺗﺒﻠﯿﻐﺎت. ١٤. ). ﻧﻘﺪ » .(١٣٧٨ ـــــــــــــــــــــــ اﺳﻼﻣﯽ .« ﺣﮑﻤﺖ و ﺣﮑﻮﻣﺖ در ﺗﺮازوی ﻣﺠﻠﮥ ﺣﮑﻮﻣﺖ .
ﺷﻤﺎر : ١٣ۀ ٦١ .ﺻﺺ .٢٧ـ ١٥. ). .(اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ ١٤١٢ ﺣﻮﯾﺰی، ﻋﺒﺪﻋﻠﻲ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻧﻮر . .ﻗﻢ :ﻣﻮﺳﺴﻪ اﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯿﺎن ١٦. ). .(اﻟﻔﻘﻪ ١٤٠٩ ﺪّ ﺧﻀﺮی، ﻣﺤﻤ اﺻﻮل . .ﺑﯿﺮوت :دار اﻟﻔﮑﺮ ١٧. ). .(اﻣﺎم ١٣٧٨ ﺧﻤﯿﻨﻲ، ﺳﯿﺪ روح اﻟﻠﻪ ﺻﺤﯿﻔﻪ . .ﺗﻬﺮان :ﻣﺆﺳﺴﻪ ﺗﻨﻈﯿﻢ و ﻧﺸﺮ آﺛﺎر اﻣﺎم ﺧﻤﯿﻨﻲ ١٨. ). .(ﻓﻘ ١٣٨٨ دﻓﺘﺮ ﻓﺮهﻨﮕﻲ ﻓﺨﺮ اﻻﺋﻤﻪ وﻻﯾﺖ ﯿﻪ ﺳﺎﯾﺔ ﺣﻘﯿﻘﺖ ﻋﻈﻤﻲ در ﺑﯿﺎن ﺣﻀﺮت اﻣﺎم ﺧﻤﯿﻨﻲ و رهﺒﺮ ﻣﻌﻈﻢ اﻧﻘﻼب : .ﺗﻬﺮان . ﺳﺎزﻣﺎن اوﻗﺎف ١٩. ). .(اﻻﺻﻮل ١٤١٢ ﺪّ رازی، ﻓﺨﺮاﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤ اﻟﻤﺤﺼﻮل ﻓﻲ ﻋﻠﻢ . .ﺑﯿﺮوت :ﻣﺆﺳﺴﺔ اﻟﺮﺳﺎﻟﻪ ٢٠. ). .(اﻟﻐﯿﺐ ١٤٢٠ ـــــــــــــــــــــــ ﻣﻔﺎﺗﯿﺢ اﻟﻌﺮﺑ )اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ اﻟﮑﺒﯿﺮ .(ﺑﯿﺮوت :دار اﺣﯿﺎء اﻟﺘﺮاث . ﻲ
ﻧﻘﺪ و ﺑﺮرﺳﻲ ﺑﺮﺧﯽ ﻣﺸﺮوﻋ ّ ادﻟﺔ ﻗﺮآﻧﻲ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن ﯿﺖ دﯾﻨﻲ 87 | اﻟﻬﻲ اﻣﺎﻣﺖ و ﺣﺎﮐﻤﯿﺖ


٢١. ). . .(اﻟﻤﻔﺮدات ١٤١٢ ﺪّ راﻏﺐ اﺻﻔﻬﺎﻧﻲ، ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤ .دﻣﺸﻖ :دار اﻟﻌﻠﻢ ٢٢. ). .(اﻟﺤﮑﻢ ٢٠٠١ ﺑﻮ دﺑﻮس، رﺟﺐ اﻻﺳﻼم و ﻣﺴﺄﻟﺔ . .ﺑﯿﺮوت :ﻣﺆﺳﺴﺔ اﻻﻧﺘﺸﺎر اﻟﻌﺮﺑﻲ ٢٣. ). .(اﻟﻌﻈﻤﯽ ١٩٢٢ ﺪرﺷﯿﺪّ رﺿﺎ، ﻣﺤﻤ اﻟﺨﻼﻓﺔ او اﻻﻣﺎﻣﺔ : .ﻗﺎهﺮه . ﻣﻄﺒﻌﺔ اﻟﻤﻨﺎر ٢٤. ). .(١٣٨٥ رﺿﻮاﻧﻲ، ﺣﺴﯿﻦ اﻣﺎم ﺷﻨﺎﺳﻲ و ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪﺷﺒﻬﺎت . . ﻗﻢ :اﻧﺘﺸﺎرات ﻣﺴﺠﺪ ﺟﻤﮑﺮان ٢٥. ). .(اﻟﻘﺮآن ١٤١٠ ﺪ ﺑﻦ ﺑﻬﺎدر ّ زرﮐﺸﯽ، ﻣﺤﻤ اﻟﺒﺮهﺎن ﻓﯽ ﻋﻠﻮم . .ﺑﯿﺮوت :دار اﻟﻤﻌﺮﻓﻪ ٢٦. ). .(١٤٠٧ زﻣﺨﺸﺮی، ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﮑﺸﺎف ﻋﻦ ﺣﻘﺎﺋﻖ ﻏﻮاﻣﺾ اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ و ﻋﯿﻮن اﻷﻗﺎوﯾﻞ ﻓﯽ وﺟﻮه اﻟﺘﺄوﯾﻞ . .ﺑﯿﺮوت :داراﻟﮑﺘﺎب اﻟﻌﺮﺑﯽ ٢٧. ). .(دوﻟﺖ ١٣٨٦ ﺪّ ﺳﺮوش، ﻣﺤﻤ دﯾﻦ و اﺳﻼﻣﻲ در اﻧﺪﯾﺸﺔ : .ﻗﻢ . ﺑﻮﺳﺘﺎن ﮐﺘﺎب ٢٨. ). .(اﻟﻘﺮآن ١٤٢٥ ﺷﺎذﻟﯽ، ﺳﯿﺪ ﻗﻄﺐ ﻓﯽ ﻇﻼل . .ﺑﯿﺮوت :داراﻟﺸﺮوق . ﺑﯽ ٢٩ .( ).ﺪّ ﺳﯿﺪ رﺿﻲ، اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﻣﺤﻤ ﺗﺎ اﻟﺒﻼﻏﻪ ﻧﻬﺞ : . ﺪ ﻋﺒﺪه .ﺑﯿﺮوت ّ .ﺷﺮح ﻣﺤﻤ ﻣﺆﺳﺴﻪ اﻻﻋﻠﻤﻲ ٣٠. ). .(اﻟﻤﻨﺜﻮر ١٤٢١ ﺳﯿﻮﻃﻲ، ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺪر . .ﺑﯿﺮوت :داراﻟﮑﺘﺐ اﻟﻌﻠﻤﯿﻪ ٣١. ﺻﺎدﻗﯽ ﻃﻬﺮ). .(اﻟﺴﻨﻪ ١٤٠٦ ﺪّ اﻧﯽ، ﻣﺤﻤ اﻟﻔﺮﻗﺎن ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﻘﺮآن ﺑﺎﻟﻘﺮآن و . .ﻗﻢ :ﻓﺮهﻨﮓ اﺳﻼم ٣٢. ). . .(اﻟﻤﯿﺰان ١٤١٧ ﺪﺣﺴﯿﻦّ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﺋﯽ، ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤ .ﻗﻢ :دﻓﺘﺮ اﻧﺘﺸﺎرات ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺪرﺳﯿﻦ ٣٣. ). .(١٤٠٦ ﻃﺒﺮﺳﻲ، ﻓﻀﻞ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ ﻣﺠﻤﻊ اﻟﻘﺮآن اﻟﺒﯿﺎن ﻓﻲ ﺗﻔﺴﯿﺮ . .ﺑﯿﺮوت :داراﻟﻤﻌﺮﻓﻪ ٣٤. ). .(اﻟﺒﯿﺎن ١٤١٢ ﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ ّ ﻃﺒﺮی، ﻣﺤﻤ ﺟﺎﻣﻊ . .ﺑﯿﺮوت :داراﻟﻤﻌﺮﻓﻪ . ﺑﯽ ٣٥ .( ). ﺪ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ ّ ﻃﻮﺳﯽ، ﻣﺤﻤ ﺗﺎ اﻟﻘﺮآن اﻟﺘﺒﯿﺎن ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ . .ﺑﯿﺮوت :دار اﺣﯿﺎء اﻟﺘﺮاث اﻟﻌﺮﺑﯽ ٣٦. ). .( ٢٠٠٤ ﺪ ﺳﻌﯿﺪ ّ ﻋﺸﻤﺎوی، ﻣﺤﻤ اﻟﻒ اﻟﺴﯿﺎﺳﻪ اﻻﺳﻼم و . .ﺑﯿﺮوت :ﻣﺆﺳﺴﺔ اﻻﻧﺘﺸﺎر اﻟﻌﺮﺑﻲ ٣٧. ). .( ٢٠٠٤ ــــــــــــــــــــــ ب اﻻﺳﻼم ﺟﻮهﺮ ﻣ .ﺑﯿﺮوت : . ﺆﺳﺴﺔ اﻻﻧﺘﺸﺎر اﻟﻌﺮﺑﻲ ٣٨. ). .(اﻟﺤﮑﻢ ٢٠٠٧ ﻋﺒﺪاﻟﺮزاق، ﻋﻠﯽ اﻻﺳﻼم و اﺻﻮل ) هﻤﺮاه اﺻﻮل اﻟﺤﮑﻢ ﻓﻲ اﻻﺳﻼم .(ﻗﺎهﺮه :دار ، ﻣﺼﺮ اﻟﻤﺤﺮوﺳﻪ . ٣٩. ). .(اﻟﺤﮑﻢ ١٩٨٩ ﺪّ ﻋﻤﺎره، ﻣﺤﻤ ﻣﻌﺮﮐﻪ اﻻﺳﻼم و اﺻﻮل . . ﻗﺎهﺮه :داراﻟﺸﺮوق . ﺑﯽ ٤٠ ﻓﯿﺾ ﮐﺎﺷﺎﻧﻲ، ﻣﻼﻣﺤﺴﻦ). .( ﺗﺎ ﺻﺎﻓﻲ ﺗﻔﺴﯿﺮ . .ﻣﺸﻬﺪ :داراﻟﻤﺮﺗﻀﻲ . ﺟﻤﺎل ٤١ ﻗﺎﺳﻤﯽ، ). .(اﻟﺘﺄوﯾﻞ ١٤١٧ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﺎﺳﻦ . .ﺑﯿﺮوت :داراﻟﮑﺘﺐ اﻟﻌﻠﻤﯿﻪ ٤٢. ). .(ﺑﺎﻟﻨﺺ ١٣٨٣ ﻗﭙﺎﻧﭽﻲ، اﺣﻤﺪ ﺧﻼﻓﺔ اﻻﻣﺎم ﻋﻠﻲ ﺑﺎﻟﻨﺼﺐ ام . .ﻗﻢ :ﻣﮑﺘﺐ اﻻﻣﺎم اﻟﺼﺎدق
٨٨ | دوﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪﺷﺒﻬﻪ ـ ﭘﮋوهﯽ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻗﺮآﻧﯽ ١ ﺳﺎل اول، ﺷﻤﺎره ١٣٩٨ ﭘﺎﯾﯿﺰ و زﻣﺴﺘﺎن ،

٤٣. ). .(ﺳﮑﻮﻻرﯾﺴﻢ ١٣٩٠ ﺪﺣﺴﻦّ ﻗﺪردان ﻗﺮاﻣﻠﮑﯽ، ﻣﺤﻤ ﻗﺮآن و .ﺗﻬﺮان :ﺳﺎزﻣﺎن اﻧﺘﺸﺎرات ﭘﮋوهﺸﮕﺎه ﻓﺮهﻨﮓ و اﻧﺪﯾﺸﻪ اﺳﻼﻣﯽ . ٤٤. ). .(اﻟﻘﺮآن ١٤٠٨ ﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ّ ﻗﺮﻃﺒﻲ، ﻣﺤﻤ اﻟﺠﺎﻣﻊ ﻷﺣﮑﺎم . .ﺑﯿﺮوت :داراﻟﮑﺘﺐ اﻟﻌﻠﻤﯿﻪ . ﺑﯽ ٤٥ ﻗﻠﻤﺪاران، ﺣﯿﺪرﻋﻠﻲ). .( ﺗﺎ اﺗﺤﺎد ﺷﺎهﺮاه ﺑﻲ .اﯾﺮان] : .[ ﻧﺎ ٤٦. ). .(اﻟﻘﻤﯽ ١٣٦٣ ﻗﻤﯽ، ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺑﺮاهﯿﻢ ﺗﻔﺴﯿﺮ . .ﻗﻢ :داراﻟﮑﺘﺎب ). . ﻣﺎورد ٤٧ .(اﻟﺴﻠﻄﺎﻧﯿﻪ ١٤١٦ ﺪّ ی، ﻋﻠﻲ ﺑﻦ ﻣﺤﻤ اﻻﺣﮑﺎم : .ﻗﻢ . اﻟﻤﮑﺘﺐ اﻻﺳﻼﻣﻲ . ﺷﺒﺴﺘﺮی، ٤٨ ﻣﺠﺘﻬﺪ ). .(ﺳﻨﺖ ١٣٧٠ ﺪّﻣﺤﻤ هﺮﻣﻨﻮﺗﯿﻚ ﮐﺘﺎب و . .ﺗﻬﺮان :ﻃﺮح ﻧﻮ ٤٩. ). .(اﻻﻧﻮار ١٤١٣ ﺪ ﺑﺎﻗﺮ ّ ﻣﺠﻠﺴﻲ، ﻣﺤﻤ ﺑﺤﺎر . .ﺑﯿﺮوت :دار اﻻﺿﻮاء ٥٠. ). .(ﻧﻤﻮﻧﻪ ١٣٧١ ﻣﮑﺎرم ﺷﯿﺮازی، ﻧﺎﺻﺮ و دﯾﮕﺮان ﺗﻔﺴﯿﺮ داراﻟﮑ .ﺗﻬﺮان : . ﺘﺐ اﻻﺳﻼﻣﯿﻪ ٥١. ). .(اﻻﺳﻼم ١٩٨٧ ﺪ ﻓﺎروق ّ ﻧﻬﺒﺎن، ﻣﺤﻤ ﻧﻈﺎم اﻟﺤﮑﻢ ﻓﻲ . .ﮐﻮﯾﺖ :ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻟﮑﻮﯾﺖ ٥٢. ). .(اﻻﺻﻮل ١٤٢٦ هﺎﺷﻤﻲ ﺷﺎهﺮودی، ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﺤﻮث ﻓﻲ ﻋﻠﻢ ﺪ ﺑﺎﻗﺮ ّ )ﺗﻘﺮﯾﺮ ﺑﺤﺚ اﻟﺴﯿﺪ ﻣﺤﻤ اﻟﺼﺪر .(ﻗﻢ :ﻣﺆﺳﺴﺔ داﯾﺮه اﻟﻤﻌﺎرف اﻟﻔﻘﻪ اﻻﺳﻼﻣﻲ .