تحلیل انتقادی شبهه ظالمانه بودن خلقت شیطان به عنوان عامل گمراهی و عذاب انسانها (با تاکید بر کتاب نقد قرآن)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار دانشگاه علوم و معارف قم

چکیده

قرآن کریم در آیات متعددی بنی آدم را از  پیروی و اطاعت شیطان  برحذر داشته و شیطان را دشمن انسان معرفی کرده‌است. ولی برخی از مغرضان با استناد به برخی آیات، آفرینش شیطان رانده شده از درگاه الهی را عامل گمراهی انسان و در پی آن نزول عذاب می‌دانند. این مسأله ضرورت تبیین و پاسخ به این شبهه را روشن می‌سازد. در این مقاله با روش تحلیلی- انتقادی و با تأمل در مدلول آیات مورد بحث و نیز تفسیر و تبیین دقیق آنها روشن می‌‌شود که خلقت شیطان نه تنها بدون هدف و برای اضلال انسان نبوده، بلکه وسیله‌ای برای امتحان الهی و تکامل انسان است. فلسفه مهلت یافتن ابلیس هم نه برای گمراهی انسان، بلکه به عنوان نتیجه عبادات قبلی او و تکمیل آزمایش اوست. محدودیت قلمرو شیطان فقط در حد وسوسه بوده و هیچ گونه تسلط تکوینی بر انسان ندارد. از این‌رو شیطان تنها بر کسانی که ولایت او را پذیرفته‌اند، ولایت داشته و بر مومنان مخلَص تسلطی ندارد.

کلیدواژه‌ها


١. قرآن کریم، ترجمه آیت الله مکارم شیرازی.
٢. ابن أبی الحدید، عبد الحمید بن هبة الله.( ١۴٠۴ ). شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید. به کوشش
محمّد ابولفضل ابراهیم. چاپ اول. قم: مکتبة آیت الله مرعشی نجفی.
٣. ابن اثیر جزری، مبارک بن محمّد.( ١٣۶٧ ). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. به کوشش محمود
محمّد طناحی و طاهر احمد زاوی. چاپ چهارم. قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیا ن.
۴. ابن بابویه(صدوق)، محمّد بن علی.( ١۴٠٣ ). معانی الأخبار. چاپ اول. قم : جامعه مدرسین.
۵. ابن عاشور، محمّدطاهر.( ١۴٢٠ ). تفسیر التحریر و التنویر المعروف به تفسیر ابن عاشور. چاپ
اول. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
۶. ابن فارس، احمد.( ١۴٠۴ ). معجم مقاییس اللغة. چاپ اول. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
٧. ابن منظور، محمّد بن مکرم.( ١۴١۴ ). لسان العرب. چاپ سوم. بیروت: دار صادر.
٨. انصاریان، حسین.( ١٣٨۶ ). عرفان اسلامی (شرح مصباح الشریعة). چاپ اول. قم: دار العرفان.
٩. بحرانی، هاشم بن سلیمان.( ١۴١۵ ). البرهان فی تفسیر القرآن. به کوشش واحد تحقیقات اسلامی بنیاد
بعثت. چاپ اول. قم: مؤسسۀ البعثة، قسم الدراسات الإسلامیة.
١٠ . بغدادی، علا ءالدین علی بن محمّد.( ١۴١۵ ). لباب التاویل فی معانی التنزیل. به کوشش محمّدعلی
شاهین. چاپ اول. بیروت: دارالکتب العلمیة.
١١ . بیستونی، محمّد.( ١٣٨۵ ). شیطان شناسی از دیدگاه قرآن کریم. چاپ سوم. تهران: بیان جوان.
١٢ . جرجانی، حسین بن حسن.( ١٣٧٨ ). جلاء الأذهان و جلاء الأحزان (تفسیر گازر). به کوشش
جلال الدین محدث. چاپ اول. تهران: دانشگاه تهران.
١٣۶٠ ). مصباح الشریعة. ترجمه حسن علامه مصطفوی. چاپ اول. تهران: انجمن ). ١٣ . جعفر بن محمّد
اسلامی حکمت و فلسفه ایران .
١۴ . جعفری، یعقوب.( ١٣٧۶ ). تفسیر کوثر. چاپ اول. قم: موسسه انتشارات هجرت.
١۵ . جوادی آملی، عبدالله.( ١٣٨٣ ). تفسیر موضوعی قرآن کریم (توحید در قرآن). چاپ اول. قم : مرکز
نشر اسراء.
١۶ . .( ١٣٨۶ ). حماسه و عرفان. چاپ نهم. قم: مرکز نشر اسرا.
١٧ . .( ١٣٩۵ ). تفسیر تسنیم. قم: مرکز نشر اسراء.
١٨ . حسینی همدانی، محمّدحسین.( ١۴٠۴ ). انوار درخشان در تفسیر قرآن. به کوشش محمّد باقر
بهبودی. چاپ اول. تهران: لطفی.
تحلیل انتقادی شبهۀ ظالمانه بودن خلقت شیطان به عنوان عامل گمراهی و عذاب انسان ها | 133
١٩ . حسینی زبیدی، محمّد مرتضی.( ١۴١۴ ). تاج العروس من جواهر القاموس. به کوشش علی هلالی و
علی سیری. چاپ اول. بیروت: دارالفکر.
٢٠ . حویزی، عبدعلی بن جمعه.( ١۴١۵ ). تفسیر نور الثقلین. قم : اسماعیلیان.
٢١ . راغب اصفهانی، حسین بن محمّد.( ١۴١٢ ). مفردات ألفاظ القرآن. چاپ اول. بیروت: دار القلم.
٢٢ . رضایی اصفهانی، محمّدعلی.( ١٣٨٧ ). تفسیر قرآن مهر. چاپ اول. قم: پژوهش های تفسیر و علوم قرآن .
٢٣ . زحیلی، وهب ه.( ١۴١١ ). التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج. دمشق : دار الفکر.
٢۴ . سبزواری، محمّد.( ١۴١٩ ). ارشاد الاذهان الی تفسیر القرآ ن. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
٢۵ . سلطان علی شاه، سلطان محمّد بن حیدر.( ١۴٠٨ ). بیان السعادة فی مقامات العبادة. چاپ دوم.
بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
٢۶ . سها.( ١٣٩٣ ). نقد قرآن. [بی جا]: [بی نا].
٢٧ . سید رضی، محمّد بن حسین.( ١۴١۴ ). نهج البلاغه. به تحقیق صبحی صالح. چاپ اول. قم: هجرت.
٢٨ . سیدکریمی حسینی، عباس.( ١٣٨٢ ). تفسیر علیین . چاپ اول. قم : اسوه.
٢٩ . شاه عبدالعظیمی، حسین.( ١٣۶٣ ). تفسیر اثنی عشری. چاپ اول. تهران: میقات.
٣٠ . شبر، عبدالله.( ١۴١٠ ). تفسیر القرآن الکریم (شبر). چاپ دوم. قم: مؤسسۀ دار الهجرة.
٣١ . شریف الرضی، محمّد بن حسین.( ١٣۵١ ). ترجمه و شرح نهج البلاغه (فیض الإسلام). تهران: [بی نا].
٣٢ . طباطبایی، محمّدحسی ن.( ١٣٩٠ ). المیزان فی تفسیر القرآن . چاپ دوم. لبنان - بیروت : مؤسسة الأعلمی
للمطبوعات .
٣٣ . طریحی، فخرالدین بن محمّد.( ١٣٧۵ ). مجمع البحرین. به کوشش احمد حسینی اشکوری. چاپ سوم.
تهران : مرتضوی.
٣۴ . طوسی، محمّد بن حسن .(بی تا). التبیان فی تفسیر القرآن . بیروت : دار إحیاء التراث العربی.
٣۵ . طیب، عبدالحسین.( ١٣۶٩ ). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. چاپ دوم. تهران: اسلام.
٣۶ . عاملی، ابراهیم.( ١٣۶٠ ). تفسیر عاملی. چاپ اول. تهران: کتابفروشی صدوق.
٣٧ . فخر رازی، محمّد بن عمر.( ١۴٢٠ ). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). چاپ سوم. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
٣٨ . فراهیدی، خلیل بن احمد.( ١۴٠٩ ). کتاب العین. چاپ دوم. قم: نشر هجرت.
٣٩ . فیض کاشانی، محمّد بن شاه مرتضی.( ١۴١۵ ). تفسیر الصافی. چاپ دوم. تهران: مکتبة الصدر.
۴٠ . قرائتی، محسن.( ١٣٨٨ ). تفسیر نور. چاپ اول. تهران: مرکز فرهنگی در سهایی از قرآن.
۴١ . قرشی بنابی، علی اکبر.( ١٣٧۵ ). تفسیر احسن الحدیث . چاپ دوم. تهران: بنیاد بعثت.
۴٢ . .( ١٣٧١ ). قاموس قرآن. چاپ ششم. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
١٣۴ | دوفصلنامه شبهه پژوهی مطالعات قرآنی سال اول، شماره ١، پاییز و زمستان ١٣٩٨
۴٣ . مصطفوی، حسن .( ١٣۶٨ ). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. چاپ اول. تهران: وزارت فرهنگ و
ارشاد اسلامی.
۴۴ . مطهری، مرتضی.( ١٣٧٢ ). عدل الهی. چاپ هفتم. [بی جا]: صدرا.
۴۵ . .(ب یتا). انسان کامل. تهران: صدرا.
۴۶ . معین، محمّد.( ١٣٨۶ ). فرهنگ معین. چاپ چهارم. تهران: کتاب راه نو.
۴٧ . مکارم شیرازی، ناصر.( ١٣٧١ ). تفسیر نمونه. چاپ دهم. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
۴٨ . نجارزادگان، فتح الله.( ١٣٩٣ ). مصاف بی پایان با شیطان. چاپ نهم. قم: بوستان کتاب.
۴٩ . هاشمی رفسنجانی، اکبر.( ١٣٨۶ ). تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم موضوعات قرآن. چاپ اول.
قم: بوستان کتاب.