دانشگاه علوم و معارف قرآن کریمدو فصلنامه علمی
شبهه پژوهی مطالعات قرآنی2717-387971220250823A review of the article on the collection of the Quran in Leiden’s Encyclopedia of Quranنقد مقاله جمعآوری قرآن در دائرةالمعارف قرآن لیدن62723956210.22034/sdqr.2026.452516.1151FAحسنرضایی هفتادردانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران.0000-0001-5481-9327صفرنصیریاناستادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه فرهنگیان، پردیس شهید رجایی ارومیه0000-0002-4684-7974Journal Article20240414Gaining a deep understanding of the Orientalists’ opinions about the Quranic and Islamic knowledge and provision of a scientific analysis of their viewpoints are undeniable necessities for Muslims. Consequently, the present article aims at introducing and reviewing Burton’s study on the collection of the Quran. The present study has adopted library research method based on an analytical-critical approach, though this does not denote that the study has ignored the descriptive methods. Although examination of Burton’s viewpoints on the collection of the Quran has been the main focus of the study, the viewpoints of the Islamic scholars have been sought when required. Burton’s research report reveals his profound examination of the Quranic and Islamic sciences. The information he has presented in his research report shows that the traditions related to the collection of the Quran have moved toward development and evolution in the third century AH. Nonetheless, he has not made clear if any resources confirm his depiction of the evolution of the aforementioned traditions or not. This comes to be the most important criticism on Burton’s study of the collection of the Quran.شناخت دقیق آراء خاورشناسان درباره معارف قرآنی و اسلامی و نقد علمی دیدگاههای آنان، برای مسلمانان ضرورتی انکارناپذیر است. به همین منظور، در مقاله حاضر تلاش شده تا به معرفی و نقد پژوهش برتن درباره جمعآوری قرآن پرداخته شود. روش تحقیق در این پژوهش، مطالعه کتابخانهای و رویکرد آن تحلیلی- انتقادی است؛ این بدان معنا نیست که از روشهای توصیفی استفاده نشده است. اگرچه بررسی دیدگاههای برتن درباره جمعآوری قرآن مرکز توجه و تحلیل بوده، برای تکمیل این تحقیق در مواقع مورد نیاز، از دیدگاههای عالمان مسلمان استفاده شده است. پژوهش برتن، گویای تتبع بسیار وی در منابع علوم قرآنی و اسلامی است. اطلاعاتی که وی در پژوهش خود آورده، نشان میدهد که روایات جمعآوری قرآن در قرن سوم هجری رو به گسترش و تکامل نهاده است. با این همه، وی سعی نکرده توضیح دهد که آیا هیچ منبعی، ترسیم وی از تکامل این روایات را از نظر تاریخی تأیید میکند یا خیر. همین امر، مهمترین نقد وارد بر تحقیقات برتن دربارة مسأله جمعآوری قرآن است.https://shobhe.quran.ac.ir/article_239562_473dce54692791110b612005f4b05b01.pdfدانشگاه علوم و معارف قرآن کریمدو فصلنامه علمی
شبهه پژوهی مطالعات قرآنی2717-387971220250823حیات و بالندگی جامعه اسلامی در گروه دفاع و تابآوری در برابر دشمنحیات و بالندگی جامعه اسلامی در گرو دفاع و تابآوری در برابر دشمن284524627410.22034/sdqr.2026.581925.1191FAسید محمودطیب حسینیاستاد گروه قرآن پژوهی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران0000-0001-5681-0270Journal Article20260516یکی از آیات قرآن کریم که با چالشهای تفسیری جدی همراه است، آیه 243 بقره می باشد: «أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیَاهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَشْکُرُونَ». بیشتر مفسران، این آیه شریفه را ناظر به قصه ای واقعی می دانند که گروهی از بنی اسرائیل به جهت ترس از وبا، از دیار خود فرار کرده و در میانه راه با اراده الهی همگی مردند، و پس از مدتی خداوند آنان را با دعای پیامبری دوباره زنده کرد. دیدگاه دیگر در تفسیر آیه شریفه از عبده مطرح شده که مفاد آیه شریفه را نه یک قصه واقعی، که قصه ای تمثیلی و بیانگر مرگ و حیات جامعه دانسته است. در مقاله حاضر، که به روش توصیف و تحلیل انجام گرفته، هر دو دیدگاه مشهور و عبده نقد شده و مفاد آیه یادشده ناظر به قضیه ای واقعی دانسته شده است. در نهایت این دیدگاه در تفسیر آیه شریفه انتخاب و ترجیح داده شده است که مفاد آیه شریفه بیانگر یک قاعده کلی برای مؤمنان است، که مرگ و حیات تنها به امر خدا و در دست خداست بنابر این ترس از مرگ نباید شخص را از ورود به میدان های سخت و مخاطرهآمیز از جمله ایستادگی در برابر دشمن بازدارد، ویا به فرار از میدان جنگ وادارد، که تسلیم شدن در دشمن، به مثابه مرگ ذلیللانه برای جامعه دینی است،یکی از آیات قرآن کریم که با چالشهای تفسیری جدی همراه است، آیه 243 بقره می باشد: «أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیَاهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَشْکُرُونَ». بیشتر مفسران، این آیه شریفه را ناظر به قصه ای واقعی می دانند که گروهی از بنی اسرائیل به جهت ترس از وبا، از دیار خود فرار کرده و در میانه راه با اراده الهی همگی مردند، و پس از مدتی خداوند آنان را با دعای پیامبری دوباره زنده کرد. دیدگاه دیگر در تفسیر آیه شریفه از عبده مطرح شده که مفاد آیه شریفه را نه یک قصه واقعی، که قصه ای تمثیلی و بیانگر مرگ و حیات جامعه دانسته است. در مقاله حاضر، که به روش توصیف و تحلیل انجام گرفته، هر دو دیدگاه مشهور و عبده نقد شده و مفاد آیه یادشده ناظر به قضیه ای واقعی دانسته شده است. در نهایت، این دیدگاه برگزیده شده است که آیه شریفه بیانگر قاعدهای کلی برای مؤمنان است؛ بدین معنا که مرگ و حیات تنها به دست خداوند است. بنابراین، ترس از مرگ نباید آنان را از ورود به عرصههای خطیر، بهویژه جهاد و ایستادگی در برابر دشمن، بازدارد؛ چراکه گریز از میدان نبرد و تسلیم در برابر دشمن، مرگ ذلیلانه جامعه دینی را به دنبال خواهد داشت.https://shobhe.quran.ac.ir/article_246274_e61116fa336bdd4e19e46b678bc0d768.pdfدانشگاه علوم و معارف قرآن کریمدو فصلنامه علمی
شبهه پژوهی مطالعات قرآنی2717-387971220250823An Examination and Critique of the Basis of Human Historicity and Its Impact on the Historicity of the Qur’anبررسی و نقد مبنای تاریخمندی انسان و تأثیر آن بر تاریخمندی قرآن466724420210.22034/sdqr.2026.545787.1181FAمرتضیجعفری هنرمنددانشآموخته سطح سه موسسه آموزش عالی حوزوی تربیت مدرس و مدرس سطوح عالی حوزه علمیه قم0009-0000-4204-1124سیدحسنمحمدیاستادیار گروه الهیات، معارف و تربیت اسلامی. دانشگاه فرهنگیان. تهران. ایران0000-0002-3002-7525سیدمجتبیمیردامادیدانشیار گروه مبانی نظری اسلام. دانشگاه تهران. تهران. ایران.0009-0003-4871-7748Journal Article20250907The philosophical hermeneutic approach in anthropology, emphasizing the historicity and fluidity of human understanding, regards the Prophet (PBUH) and the Qur’an as products of Arab culture and history, thereby challenging the Qur’an’s sanctity and universality. This perspective, advanced by certain religious neo-thinkers, confines the Qur’an to its historical context and portrays it as shaped by the personality of the Prophet (PBUH). The purpose of this study is to critically examine the foundational assumption of human historicity and its implications for the alleged historicity of the Qur’an. Drawing upon the Islamic intellectual framework, this article demonstrates that human beings possess trans-historical capacities, which are most perfectly embodied in the person of the Prophet (PBUH). The necessity of this research arises from the fact that historicist perspectives may lead to relativism and the undermining of religious doctrines. Employing a library-based, descriptive-analytical methodology, this paper investigates the Islamic view of human nature and its trans-historical capacities, particularly as manifested in the Prophet (PBUH) and the Noble Qur’an. By critiquing the historicist interpretation of humanity and sacred texts, and grounding its argument in Islamic principles, this article affirms the trans-historical nature of human beings, the Prophet (PBUH), and the Holy Qur’an. Evidence supporting this claim includes humanity’s innate yearning for eternity, the evolutionary trajectory of human development, Mulla Sadra’s theory of substantial motion, the Prophet’s (PBUH) knowledge of the unseen, and the Qur’an’s scientific miracles.رویکرد هرمنوتیک فلسفی در انسانشناسی، با تاکید بر تاریخمندی و سیالیت فهم بشر، پیامبر (ص) و قرآن را محصول فرهنگ و تاریخ عرب میداند که قداست و جهانشمولی قرآن را به چالش میکشد. این دیدگاه توسط برخی نواندیشان دینی مطرح شده و قرآن را محدود به زمان و متاثر از شخصیت پیامبر (ص) معرفی میکند. هدف این پژوهش، نقد مبنای تاریخمندی انسان و تاثیر آن بر تاریخمندی قرآن است. با تکیه بر منظومه فکری اسلام، این مقاله نشان میدهد که انسان دارای ظرفیتهای فراتاریخی است که این ظرفیت در وجود پیامبر (ص) به نحو اکمل وجود دارد. ضرورت این پژوهش از آنجا ناشی میشود که دیدگاههای تاریخمندانه میتواند به نسبیگرایی و سلب اعتبار از آموزههای دینی منجر شود. این مقاله با روش کتابخانهای و توصیفی - تحلیلی، دیدگاه اسلام را درباره انسان و ظرفیتهای فراتاریخی او، بهویژه در ساحت پیامبر (ص) و قرآن کریم بررسی میکند. این مقاله با نقد دیدگاه تاریخمندی انسان و متون مقدس، با استناد به مبانی اسلامی، بر فراتاریخی بودن انسان، پیامبر (ص) و قرآن کریم تأکید میکند. میل فطری به جاودانگی، حرکت تکاملی انسان، نظریه حرکت جوهری ملاصدرا و اخبار غیبی پیامبر (ص) و اعجاز علمی قرآن، شواهدی بر این مدعاست.https://shobhe.quran.ac.ir/article_244202_d1733479d3a886ffd37e4054ec4d4ed4.pdfدانشگاه علوم و معارف قرآن کریمدو فصلنامه علمی
شبهه پژوهی مطالعات قرآنی2717-387971220250823A Critical Examination of the Alleged Incompatibility between Qur’anic Teachings and Moral Freedomنقد شبهه ناسازگاری آموزههای قرآن کریم با حریت اخلاقی688524627210.22034/sdqr.2026.408889.1141FAابراهیممومنیدانشجوی دکتری مدرسی معارف اسلامی (گرایش اخلاق اسلامی)، دانشگاه معارف اسلامی قم، نویسنده مسئول0000-0002-3180-2386سیده معصومهحسینی قلعه بهمنکارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث دانشگاه تهران، پردیس فارابی، قم0000-0002-8032-9249مجیدابوالقاسم زادهاستادیار گروه اخلاق اسلامی دانشگاه معارف اسلامی، قم0000-0002-4077-3070Journal Article20230727One of the most debated issues in moral philosophy concerns the relationship between motivation and moral freedom. According to a prevalent view, a moral action is genuinely valuable only when it is performed without regard to reward, fear of punishment, or prudential considerations. On this basis, the Qur’anic moral system has sometimes been accused of being incompatible with moral freedom due to its emphasis on promises of reward and threats of punishment. Employing a descriptive–analytical method and drawing on exegetical, ethical, and psychological sources, the present study examines this claim<br><br>The findings indicate that the assumption of a moral action entirely devoid of motivation is incompatible with fundamental anthropological premises, since motivation is a necessary condition for the realization of any human action. What is decisive in moral evaluation is not the mere presence of motivation, but its type and level. Qur’anic ethics, adopting a pedagogical approach, acknowledges various levels of moral motivation—from reward- and punishment-based incentives to higher, virtue-oriented motivations—and gradually guides the moral agent toward ethical self-governance. Moreover, the Qur’an’s emphasis on the intrinsic goodness and badness of actions demonstrates that Qur’anic ethics is not purely consequence-based. Accordingly, Qur’anic promises and warnings do not undermine moral freedom; rather, they function as educational tools for actualizing moral values across different stages of human moral development.یکی از مباحث مناقشهبرانگیز در فلسفه اخلاق، نسبت میان «انگیزه» و «حریت اخلاقی» است. بر اساس دیدگاهی رایج، کنش اخلاقی تنها زمانی واجد ارزش است که بدون هرگونه ملاحظه پاداش، ترس از عقاب یا مصلحتاندیشی انجام گیرد؛ ازاینرو، نظام اخلاقی قرآن کریم بهسبب تأکید بر وعده و وعید، گاه متهم به ناسازگاری با حریت اخلاقی شده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و با بهرهگیری از منابع تفسیری، اخلاقی و روانشناختی، به واکاوی این ادعا میپردازد.<br><br><br><br>یافتههای تحقیق نشان میدهد که فرضِ امکان فعل اخلاقیِ عاری از هرگونه انگیزه، با مبانی انسانشناختی ناسازگار است؛ زیرا انگیزه شرط تحقق هر کنش انسانی است. آنچه در ارزشگذاری اخلاقی نقش اساسی دارد، نه اصل وجود انگیزه، بلکه نوع و مرتبه آن است. اخلاق قرآنی با رویکردی تربیتی، مراتب مختلف انگیزش ـ از انگیزههای مبتنی بر ثواب و عقاب تا انگیزههای عالی فضیلتمحور ـ را به رسمیت میشناسد و انسان را بهتدریج به سوی خودآیینی اخلاقی سوق میدهد. افزون بر این، تأکید قرآن بر حسن و قبح ذاتی افعال نشان میدهد که اخلاق قرآنی صرفاً پیامدگرا نیست. بر این اساس، وعده و وعیدهای قرآنی نه ناقض حریت اخلاقی، بلکه ابزارهایی تربیتی برای فعلیتبخشی به اخلاق در سطوح مختلف رشد انسانیاند.https://shobhe.quran.ac.ir/article_246272_350f7bea006fa23894bdac474b596f64.pdfدانشگاه علوم و معارف قرآن کریمدو فصلنامه علمی
شبهه پژوهی مطالعات قرآنی2717-387971220250823Methodology of Revelation's Confrontation with the Doubts of the Deniers Against the Quranروششناسی مواجهه وحیانی با شبهات منکران علیه قرآن8610524627310.22034/sdqr.2026.521775.1174FAغلامعلیزارعدانشیار دانشگاه علوم پزشکی گلستان- ایران0009-0001-0658-2895عرفانگرزینطلبه سطح3، رشته تفسیر وعلوم قرآنی، موسسه آموزش عالی ائمه اطهار (ع) قم- ایران0000-0003-3650-1248فاطمهاحمدیدانش آموخته سطح4 مدرسه علمیه تخصصی الزهرا(س) گرگان- ایران0009-0009-6083-4879Journal Article20250506Throughout history, deniers have consistently sought to undermine the core messages of divine messengers, particularly to achieve worldly gains. The comprehensive and eternal nature of the Holy Quran has made the mission of the Seal of Prophets (PBUH) uniquely vulnerable to such opposition. Consequently, a substantial portion of the Quran addresses these deniers' arguments. Given the continued relevance of these challenges today, understanding how divine revelation responds to such doubts is crucial.<br>This descriptive research meticulously examines the Holy Quran and consults authoritative Shiite and Sunni exegeses to identify and categorize relevant verses. The study reveals three primary axes of deniers' skepticism: the origin of revelation, the method of its descent, and the content of the Quran. In response, the Quran employs four distinct methods: presenting historical accounts, explaining doctrinal teachings, mentioning unseen news, and utilizing admonitory warnings. By elucidating these dynamics, this research sheds light on the enduring interaction between divine truth and historical denial.در طول تاریخ، منکران برای مقابله با پیامآوران الهی، همواره تلاش کردهاند مرکز رسالت آنان را هدف قرار دهند و از این راه به مقاصد دنیوی خود دست یابند. رسالت پیامبر خاتم (ص)، به سبب جامعیت و جاودانگی قرآن کریم، بیش از دیگر پیامبران در معرض این مخالفتها قرار گرفته است. به همین دلیل، بخش قابل توجهی از آیات قرآن کریم در پاسخ به این بخش از دلایل انکار منکران نازل شده است. با توجه به استمرار این نوع مواجهات در دوره معاصر، بررسی نحوه پاسخدهی وحی به این دست از شبهات ضروری مینماید. در این پژوهش، با استقصاء قرآن کریم و مراجعه به تفاسیر معتبر شیعه و اهل سنت، آیات مرتبط با موضوع گردآوری و بر اساس محتوای آنها طبقهبندی شده است. این تحقیق که به روش توصیفی انجام شده، با تبیین محورهای شبههپردازی علیه قرآن کریم، توانسته است به شیوههای پاسخ وحیانی در برابر این دلایل انکاری بپردازد. در این راستا، سه محور عمده در شبهات منکران شناسایی شده است: منشأ وحی، شیوه نزول آن، و محتوای قرآن. همچنین چهار شیوه پاسخدهی قرآن کریم به این شبهات استخراج گردیده است: ارائهی بیان تاریخی، تبیین آموزههای تعلیمی، ذکر اخبار غیبی، و استفاده از هشدارهای انذاری.https://shobhe.quran.ac.ir/article_246273_91e887a84281ada6fdcd56b73ba18a7e.pdfدانشگاه علوم و معارف قرآن کریمدو فصلنامه علمی
شبهه پژوهی مطالعات قرآنی2717-387971220250823Critical Analysis of Hasan Hanafi's System of Doubts Regarding the Nature, Origin, and Function of Quranic Revelationتحلیل انتقادی منظومه شبهات حسن حنفی پیرامون ماهیت، منشأ و کارکرد وحی قرآنی10613325155410.22034/sdqr.2026.587275.1193FAعلیرضایوسفی راستگودکتری مدرسی معارف اسلامی ،گرایش قرآن و متون اسلامی،دانشکدگان فارابی تهران ،دانشگاه تهران، ایران.0009-0003-1526-6987مسلممحمدیدانشیار گروه شیعه شناسی ،دانشکدگان پردیس فارابی، دانشگاه تهران ، تهران، ایران0000-0002-2068-6543Journal Article20260617حسن حنفی با پروژه «التراث و التجدید» منظومهای از شبهات بههمپیوسته را علیه برداشت کلاسیک از وحی قرآنی سامان داده است. این مقاله با روش تحلیلی انتقادی و با هدف نقد نظاممند این شبهات، ابتدا آنها را در سه حوزه ماهیت (تجربهای درونی، تاریخی اجتماعیانگاری، انکار نزول لفظی، مخلوقانگاری، تداخل کلام الهی و بشری، طبیعتانگاری، سکولارانگاری)، فرایند ومنشأ نزول (کلام جبرئیل و جهت صعودی وحی) و محتوا و کارکرد (فقدان نوآوری، فرضیهانگاری، غایت تربیتی صرف، گفتمان استبدادی، افسانهانگاری قصص، نفی معناداری و بینیازی بشر از وحی) دستهبندی کرده، سپس با استناد به نصوص قرآنی و تفاسیر معتبر به نقد آنها پرداخته است .یافتهها نشان میدهد: نخست، این شبهات برگرفته از مبانی ماتریالیستی، عقلگرای خودبنیاد و روششناختی تقلیلگرای حنفی است. دوم، نقد درونی تناقضهایی مانند ادعای همزمان «توخالی بودن» و «یقینیآوری» وحی را آشکار میسازد. سوم، نقد بیرونی تعارض این شبهات را با اصولی چون ایمان به غیب، عصمت پیامبر در ابلاغ و الهی بودن کلام نشان میدهد. نتیجه آنکه خوانش حنفی بیش از یک تفسیر نوین، جایگزینی پارادایم اومانیستی به جای پارادایم وحیانی است که با هستیشناسی و معرفتشناسی اسلامی ناسازگار میباشد.حسن حنفی با پروژه «التراث و التجدید» منظومهای از شبهات بههمپیوسته را علیه برداشت کلاسیک از وحی قرآنی سامان داده است. این مقاله با روش تحلیلی انتقادی و با هدف نقد نظاممند این شبهات، ابتدا آنها را در سه حوزه ماهیت (تجربهای درونی، تاریخی اجتماعیانگاری، انکار نزول لفظی، مخلوقانگاری، تداخل کلام الهی و بشری، طبیعتانگاری، سکولارانگاری)، فرایند ومنشأ نزول (کلام جبرئیل و جهت صعودی وحی) و محتوا و کارکرد (فقدان نوآوری، فرضیهانگاری، غایت تربیتی صرف، گفتمان استبدادی، افسانهانگاری قصص، نفی معناداری و بینیازی بشر از وحی) دستهبندی کرده، سپس با استناد به نصوص قرآنی و تفاسیر معتبر به نقد آنها پرداخته است .یافتهها نشان میدهد: نخست، این شبهات برگرفته از مبانی ماتریالیستی، عقلگرای خودبنیاد و روششناختی تقلیلگرای حنفی است. دوم، نقد درونی تناقضهایی مانند ادعای همزمان «توخالی بودن» و «یقینیآوری» وحی را آشکار میسازد. سوم، نقد بیرونی تعارض این شبهات را با اصولی چون ایمان به غیب، عصمت پیامبر در ابلاغ و الهی بودن کلام نشان میدهد. نتیجه آنکه خوانش حنفی بیش از یک تفسیر نوین، جایگزینی پارادایم اومانیستی به جای پارادایم وحیانی است که با هستیشناسی و معرفتشناسی اسلامی ناسازگار میباشد.https://shobhe.quran.ac.ir/article_251554_02f3f060b5bfbea611700469a0fb9975.pdf