3
استادیار گروه اخلاق اسلامی دانشگاه معارف اسلامی، قم
10.22034/sdqr.2026.408889.1141
چکیده
یکی از مباحث مناقشهبرانگیز در فلسفه اخلاق، نسبت میان «انگیزه» و «حریت اخلاقی» است. بر اساس دیدگاهی رایج، کنش اخلاقی تنها زمانی واجد ارزش است که بدون هرگونه ملاحظه پاداش، ترس از عقاب یا مصلحتاندیشی انجام گیرد؛ ازاینرو، نظام اخلاقی قرآن کریم بهسبب تأکید بر وعده و وعید، گاه متهم به ناسازگاری با حریت اخلاقی شده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و با بهرهگیری از منابع تفسیری، اخلاقی و روانشناختی، به واکاوی این ادعا میپردازد.
یافتههای تحقیق نشان میدهد که فرضِ امکان فعل اخلاقیِ عاری از هرگونه انگیزه، با مبانی انسانشناختی ناسازگار است؛ زیرا انگیزه شرط تحقق هر کنش انسانی است. آنچه در ارزشگذاری اخلاقی نقش اساسی دارد، نه اصل وجود انگیزه، بلکه نوع و مرتبه آن است. اخلاق قرآنی با رویکردی تربیتی، مراتب مختلف انگیزش ـ از انگیزههای مبتنی بر ثواب و عقاب تا انگیزههای عالی فضیلتمحور ـ را به رسمیت میشناسد و انسان را بهتدریج به سوی خودآیینی اخلاقی سوق میدهد. افزون بر این، تأکید قرآن بر حسن و قبح ذاتی افعال نشان میدهد که اخلاق قرآنی صرفاً پیامدگرا نیست. بر این اساس، وعده و وعیدهای قرآنی نه ناقض حریت اخلاقی، بلکه ابزارهایی تربیتی برای فعلیتبخشی به اخلاق در سطوح مختلف رشد انسانیاند.
